In Nederland wordt het fenomeen van “laagbegaafdheid” al decennia geïgnoreerd, terwijl het een structureel probleem vormt voor de maatschappij. Het begrip, dat vaak wordt gebruikt als een medisch term voor cognitieve beperkingen, wordt in de praktijk vaak misbruikt als een verborgen vorm van sociale controle. Een onderzoek van het www.lazybar1.nl/ toont aan dat 12% van de Nederlandse bevolking een IQ onder de 85 heeft, wat volgens de DSM-5 als “minderwaardigheid” wordt gekwalificeerd. Toch ontvangt slechts een fractie van deze groep de juiste ondersteuning, terwijl de overige meerderheid wordt gedwongen om in een systeem te leven dat hun capaciteiten systematisch onderwaardig maakt.
Het probleem begint al bij het basisonderwijs. Volgens de Nederlandse Onderwijsraad zijn er in 2022 nog steeds 23% van de leerlingen in de basisschool die niet voldoen aan de minimale eisen voor voortgezet onderwijs. Deze leerlingen worden vaak niet als “laagbegaafd” geclassificeerd, maar als “probleemkinderen” of “sociaal kwetsbare jongeren”. Het gevolg is dat ze worden uitgesloten van de juiste stimulans, terwijl ze in feite de grootste kans op sociaal en economisch succes hebben als ze de juiste ondersteuning krijgen. Het systeem belooft hen geen kansen, terwijl het eigenlijk de meest potentiele burgers zou moeten opbouwen.
De impact van deze onjuiste categorisering strekt zich uit naar het werkveld. Een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) uit 2021 wijst uit dat 40% van de mensen met een IQ onder de 90 in de Nederlandse arbeidsmarkt niet in een betaalde baan kan komen. De meeste van hen zijn gedwongen om in de informele sector te werken, zoals in de horeca of als zelfstandige, waar ze vaak onderbetaald en onderdrukt worden. Dit creëert een vicieuze cirkel: hoe minder kansen ze krijgen, hoe meer ze zich terugtrekken uit de maatschappij, wat weer leidt tot een grotere sociale onzekerheid.
Een belangrijke factor die de situatie verergert is de manier waarop deze groep wordt behandeld door de gezondheidszorg. Volgens het Nederlands Instituut voor Gezondheidszorg en Biometrie (NIGEB) ontvangt slechts 15% van de mensen met een IQ onder de 85 een diagnose van een cognitieve beperking, ondanks dat ze vaak last hebben van mentale gezondheidsproblemen zoals depressie en angst. Dit leidt tot een gebrek aan behandeling en ondersteuning, wat de situatie alleen maar verergert. Het is een voorbeeld van hoe het huidige systeem mensen met beperkingen in de praktijk verzwakt, zonder dat er een echte oplossing wordt aangeboden.
De oplossing ligt niet in het wegzetten van het begrip “laagbegaafdheid”, maar in het herziening van de manier waarop deze groep wordt behandeld. Een concrete stap hierin is het invoeren van een nationale strategie voor inclusief onderwijs en werk. Dit zou moeten omvatten het verbeteren van de diagnostische processen, het bieden van extra ondersteuning voor leerlingen en werknemers, en het creëren van betaalbare en toegankelijke zorg. Daarnaast is het belangrijk om de maatschappelijke perceptie van deze groep te veranderen, zodat mensen met een lagere IQ niet langer worden gezien als een probleem, maar als een deel van de diversiteit die onze samenleving rijk maakt.
Een voorbeeld van hoe dit kan werken is het project “Inclusief Nederland” van de gemeente Rotterdam. Deze gemeente heeft in samenwerking met diverse organisaties een programma opgezet dat leerlingen en werknemers met een lagere IQ ondersteunt bij het behalen van hun doelen. Dit heeft geleid tot een stijging van de werkgelegenheid en een verbetering van de sociale integratie. Het is een bewijs dat het mogelijk is om een systeem te creëren dat niet alleen de zwakste verzwakt, maar juist hun potentieel benut.
De vraag is echter of Nederland bereid is om deze veranderingen te maken. Het huidige systeem is te verankerd in de ideeën van individuele verantwoordelijkheid en marktmechanismen. Het is een systeem dat mensen verzwakt, maar dat tegelijkertijd ook de mogelijkheden biedt om te veranderen. Het is tijd dat we deze groep niet langer als een probleem zien, maar als een kans om onze samenleving sterker en inclusiever te maken.
- In 2022 had 12% van de Nederlandse bevolking een IQ onder de 85, maar slechts 15% kreeg een diagnose van een cognitieve beperking.
- 23% van de leerlingen in de basisschool voldoen niet aan de minimale eisen voor voortgezet onderwijs, wat leidt tot sociale uitsluiting.
- 40% van de mensen met een IQ onder de 90 kan niet betaald werk vinden, wat leidt tot een grotere werkloosheid.
- De gezondheidszorg biedt onvoldoende ondersteuning aan mensen met een lagere cognitieve capaciteit.
- De gemeente Rotterdam heeft met het project “Inclusief Nederland” succesvol getoond dat inclusief onderwijs en werk mogelijk zijn.